Irak meselesi, Türkiye açısından hiçbir zaman sürprizlerle dolu bir dosya olmadı. Aksine, riskler çoğu zaman erkenden görüldü, tehlikeler zamanında hissedildi. Ancak bu farkındalık, ne yazık ki kalıcı bir siyaset üretimine dönüşemedi.

1990’lı yıllarda görev yapan Türk diplomatlarının tanıklıkları, Irak’ın içine sürüklendiği çıkmazın Ankara’da net biçimde okunduğunu gösteriyor. Saddam yönetiminin ekonomik darboğazı, bölgesel gerilimler ve olası askeri hamleler daha yaşanmadan raporlara yansımıştı. Sorun bilgi eksikliği değil; bu bilginin süreklilik arz eden bir iradeye dönüşememesiydi.

1991 Körfez Savaşı sonrası Irak, Türkiye açısından “çözülmesi gereken bir mesele” olmaktan çok, “idare edilmesi gereken bir sorun” olarak ele alındı. Bu yaklaşım, kısa vadede bazı riskleri sınırlamış gibi görünse de, uzun vadede çok daha ağır sonuçlar doğurdu. Irak’ta oluşan boşluk, zamanla Türkiye dışındaki aktörler tarafından dolduruldu.

Bu dönemde Irak’taki toplumsal dengeler de yeterince dikkate alınmadı. Türkmenler, Irak’ın siyasi ve sosyal yapısında denge unsuru olmalarına rağmen çoğu zaman tali bir başlık olarak görüldü. Oysa sahadaki istikrar, bu unsurların görmezden gelinmesiyle sağlanamazdı. Türkmenlerin dışlanması, yalnızca bir hak ihlali değil, aynı zamanda stratejik bir körlüktü.

2003 sonrası yaşananlar, 1990’larda ertelenen sorumlulukların doğal sonucuydu. Irak fiilen parçalanırken, Türkiye gelişmeleri çoğu zaman geriden izlemek zorunda kaldı. Bu tablo, geçmişte yapılan uyarıların ne kadar yerinde olduğunu bir kez daha ortaya koydu.

Irak dosyası, hâlâ günübirlik tepkilerle yönetilebilecek bir mesele değildir. Bu dosya, ancak süreklilik gösteren bir duruş, sahayı merkeze alan bir okuma ve toplumsal gerçekliği hesaba katan bir siyasetle ele alındığında anlamlı sonuçlar üretebilir. Aksi hâlde görülen tehlikeler yazılır, konuşulur; fakat sorumluluk yine ertelenir.